U valjevskoj pivnici “Čardak” nedavno je održana promocija knjige “Okupirana kultura: nacisti, kolaboracionisti, muzeji i kulturna dobra u Srbiji tokom Drugog svetskog rata”, autora dr Vladimira Krivošeeva i dr Rada Ristanovića, u izdanju Društva za urbanu istoriju.
Ova monografija donosi sveobuhvatno istraživanje položaja kulturnih institucija i zaštite kulturnog nasleđa u Srbiji u periodu nemačke okupacije od 1941. do 1944. godine. Na osnovu obimne arhivske građe, službene dokumentacije i do sada nedovoljno korišćenih izvora, autori su analizirali funkcionisanje muzeja u ratnim uslovima, kao i ulogu okupacionih i kolaboracionističkih struktura u kreiranju i sprovođenju kulturne politike.
Knjiga, kako ističu autori, donosi niz novih saznanja koja menjaju dosadašnje interpretacije o stanju zaštite kulturne baštine u tom periodu. Posebno se ukazuje na to da su pojedini institucionalni mehanizmi zaštite kulturnih dobara postojali i bili aktivni i tokom ratnih godina, kao i da je deo muzejske mreže nastavio da funkcioniše u izmenjenim okolnostima.
Istovremeno, značaj publikacije ogleda se i u tome što otvara pitanja pljačke i premeštanja kulturnih dobara, rada muzeja pod okupacijom i načina na koje je kultura korišćena u propagandne svrhe, uz nastojanja da se nacionalno nasleđe očuva u uslovima cenzure, političkih pritisaka i ratnih razaranja.
Autori ukazuju da se time širi pogled na ulogu muzeja i kulturnih institucija, koje u ratnim okolnostima nisu bile samo mesta čuvanja baštine, već i prostori složenih društvenih i političkih procesa.
Prema rečima dr Vladimira Krivošejeva, od proleća 1942. godine doneta je Uredba o čuvanju starina na osnovu koje je osnovan Zavod za čuvanje starina, koji je aktivno radio i nije ugašen 1945, već se uklopio u strukturu današnjeg Narodnog muzeja Srbije kao njegovo odeljenje sa velikom samostalnošću, da bi se 1947. godine osamostalilo kao Republički zavod za zaštitu spomenik.
“Od jeseni 1941. godine, skoro svi postojeći muzeji nastavljaju da rade, a Etnografski muzej, uz Muzej kneza Pavla – današnji Narodni muzej Srbije, bio je najkativniji u realizaciji javnih programa. Čak je dobio novi prostor, primereniji od onog koji je imao pre rata. Uz to, od jeseni 1942. godine započeo je administrativni proces osnivanja muzeja u svim okružnim centrima, sa idejom da kada ti muzeji „stanu na čvrste noge”, da se nastavi sa osnivanjem muzeja i u gradovima koji nisu okružni centri. Taj tada započeti proces je faktički nastavljen po oslobođenju”, istakao je Krivošejev.
Koautor knjge dr Rade Ristanović, naglasio je da knjiga pomera fokus sa isključivo vojno-političke istorije Drugog svetskog rata ka kulturnoj dimenziji okupacije, prikazujući funkcionisanje muzeja, institucija i kulturne politike u uslovima rata, cenzure i ideološke kontrole. Posebno se analizira delovanje muzejskih ustanova u većim gradovima, ali i nastojanja da se muzejska mreža proširi i u manjim gradovima poput Valjeva, Kruševca, Jagodine, Kraljeva.
“Dosadašnja istraživanja su uglavnom okupacionu politiku sagledavala kroz analizu sprovođene represije i stradanja. Ova publikacija donosi novi aspekt angažovanja nacističke Nemačke i Nedićeve uprave na ovom prostoru. Nudi i nova saznanja o kulturnoj politici Vlade Milana Nedića”, ukazao je Ristanović.
Autori su posebno u najavi događaja istakli da se promocija njihove knjige održava u neuobičajenom ambijentu – u pivnici, a ne u nekoj ustanovi kulture – kao simbolička poruka da su “institucije kulture i danas okupirane”.
