Tročasovna Javna rasprava o Nacrtu Uredbe o proglašenju i Studije zaštite Predela izuzetnih odlika “Povlen i kanjon Sušice”, održana u petak u Gradskoj upravi grada Valjeva, protekla je u žustroj polemici i napetoj atmosferi. Brojni građani, predstavnici udruženja iz Valjeva i Kosjerića, kao i stručna javnost, imali su priliku da iznesu svoje stavove i primedbe pred predstavnicima Zavoda za zaštitu prirode Srbije i Ministarstva zaštite životne sredine. Rasprava je, prema ocenama prisutnih, bila neadekvatno organizovana i neprofesionalno vođena, ali istovremeno i produktivna, jer su učesnici pokazali veliko interesovanje i pripremljenost da argumentovano brane prirodu svog kraja. Tok rasprave dodatno je uzburkan odlaskom v.d. direktorke Zavoda za zaštitu prirode Srbije, koja je napustila raspravu pre njenog završetka, u trenutku kada su građani još uvek postavljali pitanja.
PREDLOG UPRAVLJAČA GLAVNI RAZLOG PRIMEDBI I NEGODOVANJA
Najviše primedbi i otvorena negodovanja odnosila su se na predlog da upravljač zaštićenim područjem bude valjevsko udruženje “Klub Ars Nova”, čiji predstavnici nisu prisustvovali raspravi. Učesnici su izrazili nezadovoljstvo i zbog činjenice da predložena zaštita obuhvata samo manji deo Povlena, dok planine Medvednik, Jablanik i Bobija ostaju van obuhvata, što, kako su upozorili, otvara prostor za geološka istraživanja i potencijalno rudarenje na širem području.
Treba napomenutu da je istoga dana, u Kosjeriću održana Javna rasprava na kojoj je razmatran isti Nacrt Uredbe o zaštiti Povlena i kanjona Sušice. Opština Kosjerić, na kojoj se nalazi oko 26% ovog prirodnog dobra predložila je da upravljač ovim područjem bude JP “Srbijašume” koje već upravlja najvećim delom zaštićenih predela u Srbiji.
Negativne reakcije građana izazvala je i činjenica da na Javnoj raspravi nije bilo nikoga ni iz Grada Valjeva, iako je upravo odatle potekla inicijativa sa predloženim upravljačem. Kako je građanima predočeno, gradonačelnik Valjeva Lazar Gojković dostavio je dopis Ministarstvu zaštite životne sredine sa predlogom upravljača na inicijativu mesnih zajednica Poćuta, Lelić, Gornji Taor, Donji Taor, Leskovice i Jablanica.
“Mi smo kontaktirali predloženo udruženje “Klub Ars Nova”, jer je bilo potrebno da nam dostave podatke o stručnom kadru njhovih članova i dostavili su nam ih. Oni po pravilniku ispunjavaju kriterijume u pogledu stručnog kadra, osim čuvarske službe koja će se naravno formirati u slučaju da oni bude upravljači”, rekla je Vesna Tripković, iz Ministarstva zaštite životne sredine.
PRIMEDBE I STAV JP “SRBIJAŠUME”
Primedbe na Nacrt Uredbe o zaštiti Povlena i Kanjona Sušice uputilo je JP “Srbijašume” koje smatra da bi upravo oni trebalo da budu upravljači novim zaštićenim područjem, budući da se više od 70% njegove površine nalazi pod šumom. Pomoćnik direktora Sektora za šumarstvo i zaštitu životne sredine JP “Srbijašume” Gordana Jančić podsetila je da ovo preduzeće gazduje i državnim i privatnim šumama u tom predelu, da imaju kadrovske, organizacione i stručne kapacitete, kao i višedecenijsko iskustvo u upravljanju brojnim zaštićenim područjima, uključujući i Predelom izuzetnih odlika “Maljen”.
STAVOVI GRAĐANA I STRUČNJAKA
Učesnik javne rasprave Dragić Tomić ocenio je da je Javna rasprava o Nacrtu Uredbe o zaštiti Povlena i Kanjona Sušice bila korisna, jer su građani pokazali veliko interesovanje, pripremljenost i poznavanje teme, dok su obrađivači iz Zavoda za zaštitu prirode i Ministarstva zaštite životne sredine, kako je rekao, pokazali nedostatak stručnosti i spremnosti.
“Zadovoljan sam reakcijom građana i javnosti. Cela priča je išla ka tome da se ubede nadležni iz Zavoda i Ministarstva da poštuju propise i prostorne planove koje su sami pisali. Oni su sami učestvovali u pisanju da se zaštiti Medvednik, Jablanik, Povlen, Bobija, oni su pisali pravilnik šta mora da ispunjava upravljač. Ali, oni ne poštuju ni jedno ni drugo. Zašto ne poštuju? Pa, zbog nečijih privatnih iličnih interesa. Problem je što će sve to nas građane da košta, jer u ovoj priči biće zaštićen samo deo Povlena, a Medvednik i Jablanik ostaju nezaštićeni. Eto prostora za rudarske kompanije, da nama “zaslade” vodu u akumaaliciji Stubo-Rovni”, rekao je Tomić izrazivši nasu da će nadležni “shvatiti da ovakve stvari ne mogu olako da prolaze, da se ubuduće ne igraju i da moraju da poštuju propise i građane”.
Dr Slobodan Ilić ocenio je da je rasprava bila prilično konfuzna uz niz propusta u organizaciji. Prema njegovom mišljenju ključna pitanja nisu adekvatno razmotrena.
“Mnogo vremena je izgubljeno zbog loše organizacije. Dve dominantne teme trebalo je da budu u fokusu – potencijalna geološka istraživanja i rudarenja na području valjevskih planina, kao i pitanje izbora upravljača budućeg zaštićenog područja. Nažalost, predstavnici predloženog upravljača nisu bili prisutni, što je puno odvuklo pažnje i stvorilo negativnu atmosferu i tenziju. Takođe, predstavnice Zavoda za zaštitu prirode bile su vrlo nervozne i neprofesionalne. Drugačija organizacija dala bi daleko bolje rezultate”, kazao je Ilić.
Advokat Branko Ivković ukazao je na nedostatke u postupku izbora predloženog upravljača budućeg zaštićenog područja.
“Ono što smo mogli da saznamo preko interneta i drugih izvora pokazuje da udruženje “Klub Ars Nova” nema zaposlene i nema nikakve veze sa delatnošću koju bi u ovom trenutku trebalo da obavlja. Nacrt Uredbe predviđa da upravljač u roku od 60 dana treba da ispuni određene kriterijume, ali nije pojašnjeno koji je zakonski osnov za to. Odgovor nismo dobili. A, da bi se donela Uredba, koja je sama po sebi podzakonski akt, ona mora da se zasniva na zakonu. Ovaj Nacrt Uredbe ne sme da prođe. Mi kao građani smo dužni da sprečimo da prirodna bogatstva u valjevskom kraju ne smeju da pređu u ruke ljudi, udruženja, firmi koja sa tom delatnošću nemaju veze”, poručio je Ivković.
Kristina Cvejanov, zaljubljenica u Povlen i vlasnica placa na tom području, istakla je da je Grad Valjevo podbacio u odnosu na Opštinu Kosjerić.
“Ne samo da su predstavnici vlasti u Kosjeriću bili prisutni na Javnoj raspravi, nego se Opština Kosjerić protivi predlogu Grada Valjeva ko treba da bude upravljač ovim područjem. Mislim da je skandalozno da je Grad Valjevo potpuno ostavio na cedilu kolege iz Ministarstva i Zavoda. Predstavnici Ministarstva i Zavoda poneli su veliki teret ove teme, a oni koji su trebali da brane svoj izbor pobegli su od odgovornosti, što svakako ne sluti na dobro i ne daje sigurnost da je takav njihov izbor opravdan. Tema na kojoj građani, struka i udruženja treba da insistiraju je zaštita valjevskih planina u celini. Zaštita jednog malog dela Povlena jeste dobrodošla, međutim, ako imamo u vidu da se istražna područja, za koja su već date dozvole za geološka istraživanja, nalaze vazdušnom linijom do kilometar do samog Kneževog polja, postajemo potpuno svesni da ako se ne preduzmu mere šire zaštite, zaštitićemo samo jedno izolovano ostrvo u jednom širem području koje sutra može potencijalno da postane lokacija za eksploataciju ruda”, naglasila je Cvejanov.
Diplomirana pravnica Slavica Pantić, aktivistkinja Lokalnog odgovora, čija porodica je 45 godina “vikendaš” na Povlenu, ocenila je da je Javna rasprava pokazala veliko interesovanje građana Valjeva za budućnost Povlena i okolnih planina, uz brojne dobre predloge i inicijative. Međutim, kako je navela, na raspravi nije bilo predstavnika lokalnih vlasti da ih saslušaju, a neprimereno ponašanje direktorke Zavoda za zaštitu prirode prema građanima izazvalo je sumnju da institucija ne deluje u javnom interesu.
“Ostalo je otvoreno pitanje zašto je odlučeno da se pod zaštitu stavi samo manji deo površine Povlena, a da je ostatak zajedno sa drugim planinama oko Valjeva ostao izložen opasnosti eksploatacije prirodnih resursa. Jasno je da upravljač zaštičenog područja kog Ministarstvo predlaže ne ispunjava zakonske uslove i nema kapaciteta za ovaj ozbiljan posao”, rekla je Slavica Pantić.
Zorica Vuković, koordinatorka Građanskog saveta zaštite životne sredine Valjeva, ocenila da je Javna rasprava bila masovna zahvaljujući ličnoj inicijativi pojedinaca, pre svega šumarskog inženjera Dragića Tomića.
“Mi smo se okupili i predali primedbe, ali nekako u zadnji čas, jer javnost nije bila adekvatno obaveštena. Što se tiče institucionalnog organizovanja, mislim da je to zakazalo, kao i svaki put. Nije bilo zadovoljavajuće jer nije bilo predstavnika predloženog upravljača niti iz Grada Valjeva da obrazlože svoj izbor. Naša bojazan je da je ovde rudarski interes ipak iznad interesa zaštite prirode”, kazala je Zorica Vuković.
PODACI O ZAŠTIĆENOM PODRUČJU
Predmetno područje Povlena i Kanjona Sušice svrstano je u II kategoriju kao zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja. Oko 74% ukupne površine ovog dobra je na teritoriji Grada Valjeva, a 26% na teritoriji Kosjerića. Ovo područje predela izuzetnih odlika obuhvata površinu grada Valjeva sa katastarskim opštinama Brezovice, Donje Leskovice, Taor, Sušica i Vujanovača i na teritoriju opštine Kosjerić sa katastarskom opštinom Makovište I.
“Oko 1.676 ha ili 40% ukupne zaštićene površine pripada javnom vlasništvu. Privatno vlasništvo je oko 2.400 ha, što čini oko 60% ukupne površine, a jako mali deli čini društveno vlasništvo koje iznosi oko 0,06% od ukupne površine koja iznosi oko 4.117 ha. Ovo područje od oko 4.117 ha podeljeno je u tri režima zaštite, od čega je 76% od ukupne površine obuhvaćeno III stepenom zaštite, 11,12% od ukupno zaštićene površine II stepenom i gde I režim zaštite obuhvata oko 6,7% od ukupno zaštićene površine. Lokaliteti I stepena zaštite su nepristupačni delovi i najvrednije lokaliteti: “Povlenska i Polička reka”, “Kanjon Sušice”, “Veliki Povlen”, “Ploča i Markova stena”. Režim zaštite II stepena obuhvata sedam lokaliteta: “Sušica”, “Povlen”, “Mali Povlen”, “Skrapež”, “Burma brdo”, “Zlostuf”, i “Izvor Graca” koji se nalazi na Kneževom polju. Ostatak ima režim zaštite III stepena”, precizirala je Biljana Krsteski iz Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
Ona je takođe ukazala da pre 25 godina jeste postojala inicijativa da se zaštite Valjevske planine u celini, ali da je tada procenjeno da bi to bilo teško izvodljivo, jer je područje površine oko 200.000 hektara veoma veliko i zahtevno za upravljanje, pa je odlučeno da se zaštita sprovodi postepeno, kroz manja, pojedinačna prirodna dobra.
Javni uvid u Nacrt Uredbe o proglašenju i Studiji zaštite predela izuzetnih odlika “Povlen i kanjon Sušice”, koji je oglašen 31. oktobra, trajaće do 19. novembra 2025. godine.
