Na samoj ivici stenovite litice iznad manastira Ćelije, sa pogledom na veličanstvenu klisuru reke Gradac, otkriveno je arheološko nalazište koje baca novo svetlo na antičku istoriju valjevskog kraja. Reč je o ostacima manjeg utvrđenja tipa osmatračnice, poznatog kao “burgus speculatorius”, koje datira iz 3. ili 4. veka.
Istraživanja, koja su započeta pre pet godina, otkrila su četvorougaonu kulu izgrađenu od lomljenog kamena, pronađena je i cisterna za vodu, kao i brojni ostaci vojne opreme što potvrđuje vojni karakter ovog utvrđenja. Posebno je značajno otkriće ostataka puta koji je povezivao valjevsku i požešku kotlinu, a uz koji su, kako se pretpostavlja, podizana ova utvrđenja.
“Do otkrića lokaliteta došlo se pre desetak godina rekognosciranjem, odnosno obilaskom terena prilikom istraživanja vojnog utvrđenja, kasnije utvrđenog naselja „Jerinin grad” u selu Brangović u klisuri reke Gradac, lokalitetu koji se prostire na čak 4 hektara. Tada su na steni uočeni ostaci zida kule i krenulo se u prva istraživanja, tokom 2019. i 2020. godine u okviru projekta „Valjevska župa u srednjem veku” koji je finansiralo Ministarstvo kulture. Najpre je istražen četvorougani objekat dimenzija 12 puta 9 metara zidan lomljenim kamenom. Prošle godine, tokom juna i jula, su sprovedena iskopavanja kojima je otkriven ceo prostor oko kule, a konstatovan je i objekat koji je služio za skupljanje kišnice, odnosno cisterna za vodu. Ta istraživanja sprovedena su uz finansijsku podršku Grada Valjeva”, objašnjava rukovodilac istraživanja, arheolog Zavoda za zaštitu spomenika kulture Nevena Pavlović i najavljuje da bi ovog proleća trebalo da nastave konzervatorske radove koje su prošle godine započeti na kuli, a ove godine će ih sprovesti na bedemima i cisterni, i kako komentariše, prvi put će biti u mogućnosti da urade kompletnu celinu odjednom. Planirano je postavljanje putokaza i informativnih tabli kako bi posetiocima bio prezentovan ovaj lokalitet, koji će zahvaljujući blizini manastira Ćelije i reke Gradac obogatiti turističku ponudu grada i okoline.
Utvrđenje površine 300 metara kvadratnih, po nekim prvim pretpostavkama, izgrađeno je sa ciljem da zaštiti put, odnosno putnike i transportovanu robu od raznih napadača, pljačkaša, razbojnika, bandita… Kule osmatračnice su građene duž graničnih reka i duž glavnih puteva, radi nadzora ili za vizuelnu signalizaciju sa drugim utvrđenjima duž trase starog puta. Važno otkriće na koje su naišli prilikom ovih istraživanja u blizini lokaliteta su upravo ostaci antičkog puta koji je u je u poznoantičkom i srednjovekovnom periodu povezivao valjevsku i požešku kotlinu preko Povlena, a na čijoj trasi je konstatovana mreža utvrđenja koja su ga štitila.
“Pored Jerininog grada i Ćelijskog brda, otkriveno je još jedno, delimično istraženo manje utvrđenje koje se može definisati kao osmatračnica na Taoru. Duž trase do samog Taora ima više indikovanih mesta, položaja, toponima koji ukazuju na postojanje manjih utvrđenja. Sve one prate ostatke rimskog puta koji vodi ka Čačku i Užicu. Ne postoje istorijski podaci, geografske karte ili bilo kakva druga svedočanstva o postojanju tog puta, ali sve ukazuje na to da su ova utvrđenja upravo podizana uz taj put. Plan je da se u narednom period više pažnje posveti istraživanju tog puta, a sasvim je realno da se na toj trasi otkrije još neko utvrđenje. Budući da postoji znatan broj antičkih puteva u Srbiji, nema u potpunosti istraženih kula osmatračnica. Zato je značajno istraživanje jedne takve na Ćelijskom brdu”, napominje Nevena Pavlović.
B. M.
