Valjevska Nedelja muzeja, manifestacija koja spaja prošlost i sadršnjost, znanje i inspiraciju, pojedinca i zajednicu, prvobitno je organizovana u Narodnom muzeju Valjevo od 1954. do 1958. godine, kao jedan hrabar pokušaj da muzeji postanu dostupni svima, ne samo kao čuvari istorije, već kao aktivni učesnici u savremenom društvu, da bi 2023. godine obnovili ovu tradiciju, sa ciljem da muzej otvore još više, ne samo fizički, već i u idejnom i duhovnom smislu, podsetila je na otvaranju Nedelje muzeja direktorka Narodnog muzeja Valjevo Jelena Nikolić Lekić početkom protekle nedelje.
Tokom čitave nedelje za Valjevce su organizovani raznovrsni programi, namenjeni svima – izložbe, edukativne radionice, predavanja, susreti i umetnički sadržaji, sve to u duhu dijaloga, otkrivanja i zajedničkog učenja.
Manifestacija je otvorena dokumentarnom izložbom pod nazivom “Jezik je hranitelj naroda” iz kolekcije Muzeja Vuka i Dositeja, Narodnog muzeja Srbije, autorke magistra Eliane Gavrilović, muzejske savetnice i upravnice Muzeja Vuka i Dositeja. Izložba publiku vraća najdubljim korenima našeg idenditeta, kroz život i delo dvojice velikana srpske kulture – Dositeja Oradovića i Vuka Stefanovića Karadžića. Po otvaranju, usledila je monodrama “Moj otac Vuk Karadžić” u izvođenju glumice Ljiljane Jakšić.
Autorka postavke Eliana Gavrilović izrazila je zadovoljstvo što je upravo ovim programom otvorena Nedelja muzeja u Valjevu.
“Na izložbi su predstavljeni ključni predmeti, arhivalije i pisma iz zaostavštine Dositeja Obradovića i Vuka Karadžića, koji predstavljaju jednu vrstu poziva za dolazak u Beograd,u naš muzej koji su mnogi verovatno već posetili. Tu možete da vidite rad i delatnost Dositeja Obradovića, Vuka Karadžića, njegove ćerke Mine. Tu je i priča o simpatijama i ljubavi imeđu Mine i pesnika Branka Radičevića, događanja oko Vukovog sina Dimitrija. Želeli smo i samu zgradu muzeja da smestimo u prostor i vreme. Ona se nalazi u centru Dorćola, u starom delu Beograda, u delu koju je u tursko doba imao zgrade orijentanog tipa, veliki broj džamija, od kojih je sad sačuvana samo zgrada muzeja i jedna bajrakli džamija. U toj zgradi je postojala i radila Velika škola iz Prvog srpskog ustanka, gde je upravo Dositej Obradović bio jedan od osnivača, savetnika te škole i učitelja, a sam Buk Karadžić je bio jedan od đaka prve generacije”, objasnila je autorka postavke u kojoj su sve fotografije, ilustacije i reprodukcije potkrepljene pitkim tekstovima i pozvala Valjevce da u naredne dve nedelje dođu i pogledaju izložbu.
Naredne večeri publika je bila u prilici da se upozna sa Pčelinjom umetnošću, ili kako je autor dr Filip Cvetković nazvao “Apis Art” koja nastoji da ukaže na vezu između ekološke svesti i umetničkog izraza, ali i na značaj prirode i neminovnost očuvanja njene ravnoteže.
“Izložba predstavlja spoj prirode i čoveka. Crno žuti motiv karakteriše pčelu, kao jednog od najznačajnijih insekata za celokupan eko sistem. Od čistih portreta ljudi pa preko različitih kombinacija iscrtavanja crnim i žutim prugama do potpuno obojenog lica muškarca i žene i crvene ruke preko usta koja predstavlja momenat naše ćutnje i ugoženost pčele čime sam želeo da prezentujem njen poziv da se kao društvo ujedinimo i povedemo više računa o prirodi”, objasnio je Cvetković koji je potom držao za decu uzrasta od sedam do deset godina radionicu izrade maski.
U okviru Nedelje muzeja u Valjevu prezentovan je i rad Muzejske zbirke Narodnog univerziteta u Trsteniku i to na dva načina, kroz prezentaciju i premijernim predstavljenem predmetne celine – srebrnog oglavlja iz 17. veka koji jo nisu videli na Trseničani!
“Upoznali smo Valjevce najpre sa gradom iz koga dolazimo, neke zanimljivosti, kulturno-istorisko nasleđe. Govorili smo o manastirima Veluće i Ljubostinja, Jereninom gradu Grabovcu, o reci Zapadnoj Moravi koja prolazi kroz naš grad i na kraju, naravno, o ustanovi iz koje dolazimo, koje zbirke imamo i zanimljivosti koje čuvamo, mačevi, ordenje, oružje, znameniti Trsteničani kao što su Raka Ljutovac, Srbin koji je 1915. godine u Prvom srpskom ratu sa zemlje iz topa oborio neprijateljski avion, zatim lekaru Savi Stanojeviću, koji je spasao romsko nasilje za vreme Drugog svetskog rata u Trsteniku. Iz Trstenika ni jedan Rom nije odveden u koncentracione logore. Manhinja Jefimija bila jeprva srpska pesnikinja koja je u manastiru Ljubostinja izvezla na crvenom atlasu zlatnim koncem pohvalu knezu Lazaru. To je jedno od najspektakularnih dela srpske primenjene umetnosti i srednjovekovne književnosti. Original se čuva u muzeju Srpske pravoslavne crkve, a mi u Trsteniku imamo manifestaciju Jefimijini dan. To je jedina manifestacija u Srbiji kulturno-duhovnog tipa da je posvećena ženskom stvaralaštvu i stvaralaštvu o ženi”, ispričala je viši kustos istoričar dr Jelena Vukčević. Ona i njena koleginica Nada Marinković držale su radionicu valjevskim prvacima u kojoj su koristili zabavnu publikaciju Slovaricu namenjenu upravo ovom uzrastu koji sad uči da piše I koju su dobili na poklon. Tom prilikom su rešavali zadatke na slovo, na slovo, koji se odnose na kulturno nasleđe prilagođeno njihovom uzrastu.
Četvrtog dana manifestacije održano je predavanje na temu “Belmuževići” koje je posetioce odvelo u razdoblje poznog srednjeg veka i priču o jednoj vlasteoskoj porodici sa prostora jugoistočne Evrope, čija je sudbina oblikovana tokom burnog perioda osmanskih osvajanja u 15. i prvoj polovini 16. veka. Prezime porodice se pojavljuje u više oblika – Belmužević, Biomužević i Beomužević, objasnio je predavač dr Aleksandar Krstić iz Istorijskog instituta Beograd, a postoje i podaci koji ovu porodicu dovode u vezu sa valjevskim krajem gde postoji selo Beomužević.
Manifestacija je zatvorena pričom o nematerijalnom nasleđu, prezentacijom etnologa Narodnog muzeja Valjevo Gordane Pajić i dr Nataše Mladenović Ribić, višeg kustosa iz Centra za nematerijalno nasleđe Beograd.
“Ove godine se navršava deset godina od upisa kazandžijskog zanata na Nacionalnu listu nematerijalnog kulturnog nasleđa, a Narodni muzej Valjevo je inicirao tu priču. Radi se o jednom vrlo teškom zanatu koji mladi više ne žele da uče, a trenutno u Valjevu imamo nekoliko kazandžija, Radovanovići i Grujići, koji se bave ručnom, autentičnom izradom kazana, ali i druge koji to rade mašinski. Narodni muzej Valjevo se poslednjih 15 godina intenzivno bavi nematerijalnim nasleđem, pre svega zanatlijama i zanatima koji još žive, poput pomenutog kazandžijskog, pekarskog i voskarskog zanata. Valjevo je bilo jedno od najvećih zanatskih centara u Srbiji na prelazu iz 19. u 20. vek. Imalo je najviše terzija, ali zanimljivo je da mi kao institucija imamo sačuvane samo proizvde tog zanata, nekoliko jeleka sa zlatovezom i veći broj libada, ali nemamo sačuvan alat ni od jednog terzije koji je radio u Valjevu, jer se to proteklih decenija nije skupljalo ili vrlo skromno. Grnčari, abadžije, više ne postoje. Pravih pekara kao što je Milun Savić imamo malo, koji radi po starinski, koji ima pravu tursku peć”, ukazala je Gordana Pajić.
Nataša Ribić iz Centra za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije, koji je od 2012. godine radi pri Etnografskom muzeju u Beogradu i zadužan je za primenu UNESCO-ve konvencije o čuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa, koja je doneta 2003. godine, u Srbiji je ratifikovana 2010. i primenjuje se od tada do danas,podseća da oni od 2012. godine vode Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa, koji do sada ima upisana 64 elementa, a među njima i kazandžijski zanat od 2015. godine čiji je predlagač bio Narodni muzej Valjevo.
Ona je upoznala publiku sa nematerijalnim kulturnim nasleđem koje se drugačije naziva živim nasleđem i koje podrazumeva različite prakse, znanja, veštine, običajne radnje i slično, koje su prenošenjem sa generacija na generaciju do danas opstale u nekoj lokalnoj zajednici.
“Ta vrsta nasleđa daje oseće identiteta i kontinuiteta njegovim nosiocima, a to su upravo ljudi koji poseduju te veština i znanja. Tu je važno naglasiti ulogu nosilaca u bavljenju svojim nasleđem i očuvanju nasleđa. Za razliku od predmeta materijalne kulture, pokretnog i nepokretnog kulturnog nasleđa, koje se čuva u muzejima, živo nasleđe se čuva u lokalnim zajednicama i dok god postoje ljudi koji žele, imaju volju i razloge zašto nešto praktikuju, to nasleđe živi i postoji. Uloga nas, institucija, je da to ispratimo, da kada se neki element se upiše u nacionalni registar, predlažemo dalje praćanje tog elementa, da zajedno sa nosiocima osmišljavajamo programe ili aktivnosti, kako da se to dalje popularize, da se njima stvori neki prostor u muzeju ili drugim institucijama, da predstave to svoje znanje i te svoje veštine, i možda zainteresuju neke nove nosioce, jer je poenta svega to prenošenje, i da zaista ima funkciju u današnjem društvu. To je živo naslđe koje se menja, prilagođava se savremenim okolnostima, ali je poenta da suština tog nasleđa, osnovna njegova funkcija opstane i dalje se prenosi na nove generacije”, naglasila je Nataša Ribić.
B. M.
