“80 godina slobode – Oslobođenje Valjeva u Drugom svetskom ratu” naziv je izložbe Međuopštinskog istorijskog arhiva Valjevo koja je u četvrtak otvorena u Gradskoj galeriji. Kako je na otvaranju istakao autor izložbe Nikola Ranisavljević, koji je na ovom projektu dobio značajnu podršku stručnih saradnika, dr Rada Ristanovića i Borisa Milivojevića iz Instituta za savremenu istoriju, Arhiv kao ustanova koja neguje kulturu sećanja je u obavezi da obeleži jubilej ovako značajnog događaja, ne samo za naš grad, već i za čitavu zemlju.
Istraživački rad na ovom projektu urađen je u dve faze, prva u Međuopštinskom istorijskom arhivu Valjevo, a drugi, obimniji u Vojnom arhivu, Muzeju Jugoslavije i Vojnom muzeju. Višemesečnim istraživanjem došlo se do oko 200 dokumenata i fotografija, pri čemu je na izložbi predstavljen selektovani deo tog materijala koji je izložen na 16 panoa.
“U našem kolektivnom sećanju, samo oslobođenje grada Valjeva je izazvalo euoforiju, na to se gledalo kao na jedan pozitivan događaj. Kolega Ristanović i ja smo se složili da ovaj događaj uvek treba obeležaviti, ali ga ne treba slaviti zato što su pripadnici SDK većinom bili iz Valjeva. Na kraju borbi, dok su jedni slavili na ulicama, igrali Kozaračko kolo, drugi su tragali za telima svojih najbližih. Koncept ove izložbe je baziran i iz aspekta pobednika i iz aspekta poraženih. Važno je napomenuti i da su nakon oslobođenja Valjeva, nove vlasti vršile represiju nad određenim delovima građanstva, tako da su mnogi pod parolom narodnih neprijatelja i saradnika sa okupatorom, nažalost, streljani”, otkrio je Nikola Ranisavljević i dodao da će Međuopštinski istorijski arhiv i ubuduće negovati kulturu sećanja za sve hrabre borce koje su borili za oslobođenje grada Valjeva, za sve žrtve i za sve stradale.
Koncept izložbe nije baziran isključivo na toku borbi za oslobođenje Valjeva, već i na ličnostima koje su imale ključnu ulogu tog septembra 1944. godine. Jedan pano je posvećen oficiru Nemačke vojske Vilhemu fon Paul Jugenfeldu, koji je odlikovan Viteškim krstom gvozdenog krsta 1945. godine. Jedan pano je posvećen Vasi Jovanoviću, komandantu Prve proleterske divizije, čija je jedinica učestvovala u borbama za oslobođenje grada Valjeva, kao i u beogradskim operacijama i na Sremskom frontu. Jedan deo izložbe posvetili su i pripadnicima SDK i njihovom komandantu Kosti Mušickom, koji je bio na čelu ovih kolaboracionističkih snaga.
Stručni saradnik na ovom projektu dr Rade Ristanović iz Instituta za savremenu istoriju pohvalio je rad Međopštinskog istorijskog arhiva Valjevo, naročito u pogledu saradnje sa drugim naučno-istraživačkim institucijama. Po njegovoj oceni, istorijske događaje, naročito one koji se odnose na narodno-oslobodilačke borbe ne treba posmatrati isključivo crno ili belo.
“Mi nikako da nađemo neku sredinu u razmatranju istorijskih procesa, pojava, fenomena, to je kao klatno – ili levo ili desno. Pogotovo kada pričamo temama istorije narodno-oslobodilačke borbe, što je razumljivo, s obzirom da se paralelno sa borbom s okupatorom na teritoriji Kraljevine Jugoslavije, odvijao i građanski, verski, klasni rat. I onda je jasno da su ove teme koje su od nas udaljene, evo, već 80 godina, i dalje aktuelne, da su te rane i dalje otvorene i da izazivaju polemike. Nikola i ja smo ovom izložbom nastojali da ukažemo prvenstveno na taj preobražaj državnog uređenja, tu represiju posle i tokom rata. Mislim da je Valjevo najbolji primer za to. Kao što je Nikola istakao, prilikom borbi za oslobođenje Valjeva, na drugoj strani su se našli mnogi Valjevci koji su tom prilikom izgubili svoj život. Čini mi se da je ova tema najbolji primer za buduća pokolenja, da se on ističe, objašnjava uz pomoć primarnih i sekundarnih izvora istorijskih nauka i drugih pomoćnih disciplina, da se objasni budućim naraštajima, naročito ako verujemo da je istorija učiteljica života”, naveo je Ristanović uz napomenu da je akcenat na izložbi stavljen ne na hronologiju vojnih dešavanja koliko na dešavanja dan posle oslobođenja u Valjevu, odnosno u mesecima koji su usledili.
B. M.